Zaviyeler ve Hankahlar Rotası
Tasavvuf Kurumları ve Din Okulları
Kudüs çeşitli mutasavvıf grupların yerleşim için burayı tercih etmesiyle zenginleşti ve şehirde farklı tasavvufi ekollere ait düzinelerce merkez kuruldu. Bu merkezlerle ilişkili İslami okulların sayıları özellikle Memlük döneminde belirgin şekilde arttı ve Eski şehri büyük bir eğitim enstitüsüne dönüştürdü.
Gezi Rotamız
Gezimizin konusu, Kudüs'teki Tasavvuf kurumlarıdır. Kentte sufizmin etkisi azalmış olsa da ayakta kalan yapılar sufizmin Kudüs toplumunda oynadığı rolü kanıtlar mahiyettedir. Parkur, Bab al-'Amud (Şam Kapısı) Otobüs Terminali'nde Eski Şehir surlarının dışında başlar ve Eski Şehrin kalbindeki Hristiyan Mahallesi'nde sona erer. Parkurun tamamlanması 2,5-3 saat sürer. Parkurdaki loş bazı köşeleri aydınlatmak için el feneri yararlı olacaktır. Gezi boyunca zaviye, hankâh ve ribat olmak üzere üç farklı türde sûfi kurum görülecektir.
Yol İstasyonları
1- Zaviye el-Adhamiyye
2- Hanqa al-Dawadariyye
3- Zaviye el-Kadiriyye
4- Al-Ribat al-Mansuri
5- Zaviye el-Kırarmiyye
6- Hanqa al-Salahiyye
Tekke ve zaviyeler dini ilimler anlamında çok değerlidir. Pratikte ise insanları bir araya getiren mekânlar olması açısından önemlidir. El-Zaviye terimi, sufilerin toplandıkları veya barınak olarak kullandıkları alanları veya köşeleri belirtmek için kullanılıyor. Tarihi süreçte bilgi ve öğrenme misyonlu kurumlar büyük camilerde başlayıp daha sonra şehrin her köşesine yaygınlaşmıştır. Al-Khanqa (Hankâh), ev anlamına gelen Farsça bir kelimedir ve başlangıçta sufilerin ibadet etmek ve Kur’an- Kerim okumak için inzivaya çekilmek istediği yerler için kullanılmıştır. Memlük literatüründe ve belgelerinde, hankâh; cami, kendilerine bağlı bir okul veya içinde yatakhane bulunan bir sufi kompleksi anlamına gelir. Hankâh ve zaviyeye ek olarak, bazı sûfi yapıları, sınırlar ve kaleler boyunca nöbeti ifade eden arapça bir kelime olan ribat olarak biliniyordu. Hankâh, zaviye ve ribat ifadeleri arasında bazı tarihçilerin kafası karışmış durumdadır. Mısırlı bir Memluk dönemi tarihçisi olan el-Makrizi, genelleme yaparak bunların hepsinden sûfi evleri olarak söz ediyor. Eğer ribat bir şehrin içindeyse ve sınır kaleleri yakınında değilse, o zaman yoksullar ve bazen dul hanımlar için ayrılmış yapı anlamına gelmektedir.
Tasavvuf Kurumları Arasındaki Farklılıklar
Tasavvuf yapılarına verilen isimler ne olursa olsun, bu binaların mimari planında veya idari ve mali sisteminde büyük farklılıklar yoktur. Bununla birlikte, ribat, 'Mujawirin' (komşular) olarak anılan yoksullar için bir sığınak olmasıyla ayırt edilir. Hankâhlar, hacimleri, sahip oldukları mülkleri ve daha yüksek gelirleri ile zaviyelerden daha büyüktür. Dolayısıyla onları yönetenlerin ders, ibadet ve okuma yönünden sorumlulukları daha ayrıntılıdır. Han kâh, Zaviye ve Ribatlarda yaşayanlar –bağışçıların destekleri sayesinde- zamanlarını günlük yaşamlarını ve ibadet işlerini bir hoca tarafından düzenlenen özel koşullara göre Kur’an-ı Kerim okumaya ve ibadet etmeye adamışlardı. Tasavvuf kurumlarının binaları, kendine özgü süsleme ve sanatsal detaylara, malzeme kalitesine ve çok özel mimarilere sahiptir. Bir Han kâh, Zaviye ya da Ribat mimari olarak aşağıdaki yapıları içermelidir:
- Sûfi için bir inziva ve bireysellik atmosferi sağlayan bir grup küçük oda. Bunlar normalde inziva yerleri veya hücreler olarak adlandırılır.
- Kur’an-ı Kerim okumak, zikir çekmek, ilahi dinlemek ve Sûfi oturumlarını paylaşmak için geniş bir salon.
- Namaz kılmak, dua etmek ve vaaz vermek için küçük bir mescid
- Küçük bir mutfak
- Zaviye’nin faaliyetlerini mahalleye bildirmek için bir minare.
- Küçük bir bahçe veya açık bir avlu ve su kuyusu.
Tasavvufun Doğası
Tasavvuf, İslam'ın ilk evrelerinde başlamıştır, çünkü esas itibariyle tasavvuf, Hz. Muhammed (s.a.v) ve ashabının yaşam biçimidir. Kudüs’ün İslam’daki önemi, mutasavvıfların da Kudüs ile güçlü bir bağ kurmasını sağladı. Kudüs'ün önde gelen tarihçisi Muciruddin eserlerinde, İslam fethinden sonra Kudüs‘te yaşayan tasavvuf erbabı insanlardan ayrıntılı olarak bahseder.
Tasavvufi yapıların gelişim aşamaları
Tasavvufi faaliyetler başlangıçta camilerde ve mensuplarının kendi evlerinde başlatıldı. Daha sonra belirli düzenlemelere sahip bir ana kurum gerekmesi üzerine özel yapılar gelişti. Kudüs'teki bu gelişme Eyyubi döneminde başladı Memlük ve Osmanlı döneminde ise belirgin olarak gelişti.
Sûfi Gelenekler;
Tasavvuf, özellikle Memluk ve Osmanlı dönemlerinde gelişti. Meşhurları arasında Şeyh Ahmed ibn Ali el-Rifa'i tarafından geliştirilen Rifa'iyya tarikatı, Abdülkadir Geylani tarafından geliştirilen Kadiri tarikatı ve Mevlâna Celaleddin-i Rumi tarafından geliştirilen Mevlevilik tarikatı, Ali Nur el-Din el-Yaşruti'nin kurduğu Şaziliyye Yaşrutiyye tarikatı ve Bayezid-i Bistaminin el-Bastamiyye tarikatı vardır. Daha az bilinen diğer tarikatlar arasında Alevi, el-Ticani’ye, el-Vefa'iyye, el-Kalenderiye ve el-Yunisiyye de bulunmaktadır.
