Çarşı ve Pazarlar Rotası
Kudüs’ün eski dönemlerden beri ticari hayatı oldukça canlıdır. Günümüzde, turizm açısından cazibe merkezi olan mübarek mekân, el sanatları ve hediyelik eşya alışverişinin de önemli merkezlerindendir. Bu nedenle, sayıları binleri bulan dükkân ve mağazalarda yüz yıllardır her çeşit mal ve emtia ticareti aktif olarak yapılmaktadır. Çarşıların çoğu, alışveriş yaparken seyir zevki de veren kemerler ile süslüdür.
Gezimizin durakları ve özellikleri
Keyifle geçeceğini düşündüğümüz gezi esnasında, seyyar satıcılarla dolu sokakların darlığını sabır ve hoşgörüyle karşılayacağınızı umuyoruz. Bu gezimizi büyük gruplarla veya çocuklarla birlikte planlamak zordur. Geziden ziyade alışveriş niyeti olanların, istediklerini bulabilmeleri için farklı sokaklara dağılmaları ve sonrasında birbirine benzeyen sokaklarda bir araya gelememeleri sık karşılaşılan bir durumdur. İyi organize olmuş gruplarla gezeceğimiz pazarlar; anıları, tarihi lezzetleri, ürün çeşitliliği ile başka yerlerde nadiren bulunabilecek benzersiz bir keyif yaşatacaktır. Kudüs'ün meşhur susam ekmeği (Ka'ak bsumsum), Zalatimo'nun tatlı böreği (Mutabbaq), Cafer’in peynir böreği (Knafeh), al-'Amad'ın şekerlemesi, helvası (Halaweh), Abu Shukri'nin humusu yenir, kahve ve al-Qattanin pazarında çay yudumlanır. Al-Dabbagha ve Aftimos çarşısından geçerken al-Attarin pazarının baharatlarının güzel kokularını içimize çekerek, bu baharat pazarı yakından seyredilir. Yolun Han al-Zait pazarının kuzey ucunda başlatılması ve El-Aksa Camii yakınındaki al-Qattanin'de bitirilmesi önerilir. Başka bir bakış açısından bu güzergâh eski şehrin kalbinde ve merkezinde bir yolculuk olacaktır.
Gezimiz, katılımcıların hızına bağlı olarak 3- 4 saat sürecektir.
Gezi Rotamız:
1- Al-Zait Pazarı
2- Eftimus ve Al-Debbağa Pazarı
3- Suvaikat Al-Husur Çarşı Pazarı
4- Üç Pazar ın Çatısı
5- Lahhamin Pazarı, Attarin ve Havacat
6- Al-Sultan Hanı
7- Al-Kattanin Pazarı
İstanbul’daki Mısır Çarşısı, Kahire’de Han al-Halili, Şam’da al-Hamidiye ve Bağdat’ta al-Safafir (Bakırcılar) çarşıları gibi en az bir –çoğunlukla daha fazla sayıda- büyük pazarın varlığı, orta çağdaki İslam şehirlerinin karakteristik özelliklerindendir.
Kudüs'ün tarihe şahit çarşıları:
Kudüs, çarşı ve pazar çeşitliliği ile bunların tarihi ve turistik bir karakter taşıması ile ünlüdür. Farslı yazar ve filozof Nasir Hüsrev bu durumu eserinde bu durumu; “Kudüs, yüksek binalara ve birçok nitelikli zanaatkâra sahip güzel çarşıları ile meşhurdur” diye anlatır. Kudüs çarşıları gerçekten şehir kadar eskidir, fakat nüfus yapısının değişimi ile bu çarşılar da düzenli olarak yenilenmiştir. Kudüslü bir kadı olan ve orta çağda Kudüs ve El Halil tarihini kaydeden Filistinli tarihçi Muciruddin “el-Uns al-Celil fi-tarih al-Quds val-Halil” (Kudüs'ün Görkemli Tarihi ve el Halil şehri) adlı eserinde Kudüs çarşılarının tarihteki önemini anlatırken Salameh Ibn Qaisar'ın eserinden alıntı ile Kudüs'ü fethettikten sonra üç büyük pazarı restore eden Ömer İbn el-Hattab'ın hikâyesini anlatır ve "Üç büyük pazar kuruldu ve antik çağ artık gitti, yerini çağdaş kentsel gelişim aldı” der.
Eski Şehrin Çarşılarının bazıları
Çoğu Kudüs çarşısı, Arap-İslam şehirlerinde alışıldığı gibi içlerinde satılan veya üretilen mamulün ismi ile meşhurdur.
Muciruddin meşhur eserinde şehrin en ünlü pazarlarını şöyle sıralar:
Orta Çarşı, al-Bazzazin (ipek pazarı), al-Tujjar pazarı (tüccarlar), al-Haririyah çarşısı (ipek), al-Khudar çarşısı (sebze), al-Zait pazarı (petrol ürünleri), al-Sagha çarşısı (kuyumcular), Al-Fakhr pazarı (sabun), al-Qashash pazarı ( haşhaş), Khan al-Fahm pazarı (odun kömürü), el-Kattanin pazarı (pamuk tüccarları), al-Qumash pazarı (kumaş), al-Mubaydin pazarı (bakır beyazlatıcılar), al-'Utour pazarı (kokular), al-Dukhaniyya pazarı (tütün) al-Khazaf pazarı (seramik) al-Ma'rifa pazarı (bilgi) ile en büyükleri al-Attarin, el-Lahhamin ve el-Khawajat pazarlarının birleşimi ile oluşan kumaş ve giyim konusunda uzmanlaşmış olan büyük pazar. Ayrıca Bab-Hutta ve Bab-al-Qattanin gibi Suwaikat (küçük pazar) olarak adlandırılan daha küçük pazarlar da var. 1950’de Ürdün yönetimi sırasında canlı olan pazarları bir dönem Kudüs’ün doğu kesiminin belediye başkanı olarak görev yapan Filistinli gazeteci, tarihçi ve politikacı Aref al-Aref şöyle sıralar: Yafa Kapısı yakınlarındaki Suwayket 'Alloun, Al-Nahhaseen (bakırcılar) pazarı, al-Bashura pazarı, Bab al-Silsilah pazarı, Bab Hutta pazarı, Bab al-Jadid pazarı (Yeni Kapı), Aftimos pazarı, Harat al-Nasara pazarı (Hıristiyan Mahallesi) ve Bab al-Khalil pazarı (Yafa Kapısı).
"Harekette bereket vardır" Bu çarşılar, ticari faaliyetlerin yanında sosyal hayatta üstlendikleri misyon nedeniyle her dönem şehrin kalbi olmuştur. Resmî tatil günlerinde aşırı kalabalıklaşma, seyyar satıcı stantları nedeniyle zaten dar olan alanda ciddi bir rekabet yaşanmaya devam ediyor. Çarşıların çoğu orijinal taş döşemelerini kaybetmiş, asfaltlanmıştır. Yapılan kiremit çatılar nedeniyle de çarşılar gündüzleri bile biraz karanlıktır.
Kudüs Pazarlarının Tarihi
Bu pazarlardan bazılarının tarihi Roma dönemine, bazılarınınki ise Franklar dönemine kadar uzanmaktadır. Ancak Kudüs pazarlarına ilişkin detaylı bilgilerin olduğu en açık ve en kapsamlı dönemler Eyyubiler, Memluklular ve Osmanlıların hakimiyeti altında olunan dönemlerdir. Kudüs'teki ticari faaliyetler, yüzyıllardır hanlar, çarşılar, Qaisariyya ve wakala (acente) olarak adlandırılan bir dizi önemli tesiste yoğunlaşmıştır. Bu tesisler şehrin caddelerine ve sokaklarına dağılmış olup, her cadde 'suwaykas' adı verilen büyük veya küçük bir dizi pazar barındırmaktadır.
